Het populaire adagium ‘stilstaan is achteruitgaan’ is ons immers ook niet vreemd. En daarin staan we niet alleen. De drang om te redden wat er te redden valt vormt bij iedereen de aanleiding om snel commerciële acties en nieuwe initiatieven te lanceren. Dat is echter niet altijd het beste idee. Want het is juist doordat we soms niet stilstaan, dat we achteruitgaan. Kijk maar naar het programma Top Gear dat wordt gepresenteerd door mannen die, net als wij, niet willen opgroeien.

Eén van de producenten beschreef me Top Gear als ‘het autoprogramma dat vooral niet-autoliefhebbers als kijkers heeft’. In zijn oorspronkelijke vorm presenteerden de grofgebekte Jeremy Clarkson (bijnaam Jezza), de jeugdige Richard Hammond (de hamster) en de ernstige James May (captain slow) deze reeks. Met omstreden commentaar, of wat dacht je van een recensie als ‘deze wagen is als herpes, leuk om op te lopen maar minder leuk om mee te leven’, en flitsende montages brachten de drie onverlaten hun dolle avonturen in beeld. Met soms meer dan acht miljoen kijkers in het Verenigd Koninkrijk alleen werd Top Gear het best bekeken BBC programma ooit. Ook in mijn huiskamer speelde de openingstune van Top Gear jarenlang een centrale rol. Helaas viel presentator Jeremy Clarkson uit de gratie door een stevig dispuut met een producent. Na zijn ontslag stapten ook Hammond en May op, waardoor de BBC achterbleef met de rechten op een format. In de hoop het succesverhaal verder te zetten, stelden ze een nieuw trio aan om zo snel mogelijk weer op de buis te verschijnen. Helaas, de eerste aflevering haalde ongeveer de helft van de kijkers. Het kijkcijfer halveerde nogmaals na de tweede aflevering om bij de seizoensfinale te stranden onder de 1,9 miljoen. Ironisch dat net een autoprogramma door te schakelen bijna roemloos ten onder ging.

© Top Gear

Maar het is menselijk, om in tijden dat het tegenslaat, vooral snel weer in actie te willen gaan. Deels valt dit te verklaren door ‘the illusion of control’. Dit betekent dat we overschatten hoeveel invloed we kunnen uitoefenen op een situatie door ons gedrag. Het is vaak verstandiger om onze reactiviteit een halt toe te roepen en het ‘bezint eer ge begint’ principe wat meer te huldigen. Je kan het ‘vooruitdenken’ noemen. Dit laatste is de kern van het modewoord pro-activiteit. Dit vereist dat we onze natuurlijke neiging tot actie even onderdrukken en zo de tijd en ruimte te creëren om vooruit te denken. Dit kan, door enkele mechanismen in te bouwen.

Een eerste mechanisme is durven ‘nee’ zeggen. Dit is echter minder makkelijk dan het lijkt. Vaak zorgt ons enthousiasme er juist voor dat we op teveel ‘ja’ zeggen. Toen Arnoud en ikzelf in 2007 StreetwiZe lanceerden, zijn we heel wat van onze focus verloren door teveel ‘ja’ te zeggen. We hebben ze allemaal benut: die ‘ja’ op een zoveelste ‘interessante ontmoeting’, een ‘ja’ op die ‘unieke opportuniteit’ of een ‘ja’ op een ‘kans op meer bekendheid’. Achteraf gezien hadden we beter eens meer ‘nee’ gezegd tegen mensen of voorstellen. En dit geldt niet alleen voor ons. Dus stel jezelf of jouw organisatie eens de vraag ‘waartegen zeggen we beter eens ‘nee’?’ Een goede toetssteen is de missie van de organisatie, dan krijgt die ook eens wat aandacht.  

Als tweede mechanisme installeren we beter de gewoonte om frustratie toe te laten, eerder dan frustratie te zien als iets waar we snel vanaf moeten. Het Mobile School verhaal kan hier als inspiratie dienen. Eerder dan snel een frustratie te willen oplossen heeft Arnoud, ere wie ere toekomt, de frustratie toegelaten en geanalyseerd. De neiging onderdrukken om snel iets op te lossen heeft geleid tot een meer duurzame aanpak in de vorm van het schooltje dat we nu inzetten in 30 landen.  

Durven stilstaan, even pauze nemen, is een derde mechanisme dat ons in staat stelt om meer vooruit te denken. Ik sta er steeds verbaasd van hoeveel mensen hun boterhammetjes verorberen voor het computerscherm. Het nadeel hiervan is niet alleen een slecht functionerend toetsenbord. Het ontbreken van een pauze leidt tot overprikkeling en vermoeidheid. Geef je geest ook letterlijk wat rust, door een wandeling of een dutje.

En tot slot installeren we best het ‘wat als’ mechanisme. Weinig tot geen mensen zijn in staat om proactief te werken in tijden van absolute crisis. We doen er dan ook goed aan om in tempore non suspecto ook eens een moment te prikken waar we onszelf ‘wat als’ vragen stellen. Persoonlijk kan je jezelf de vraag stellen ‘wat als ik deze job niet meer kan doen?’. Als organisatie kan je de vraag introduceren ‘wat als onze dienst niet langer tot de mogelijkheden behoort?’. Wanneer je op deze vragen een zinvol antwoord verwacht dan doe je er goed aan ze te stellen voor je ze moet stellen.

En als u mij nu wil verontschuldigen, ik neem even een pauze.

[[en]]More Streetfood for Thought? [[nl]]Meer Streetfood for Thought?